Dr. İsa Başköse’nin 7.6.2021 Tarihli Raporu

ARTVİN İLİ ARHAVİ İLÇESİ TAŞLIK YAYLASI TURBALIĞI ÖNEMİ VE KORUNMASI HAKKINDA BİLİMSEL RAPOR

7.06.2021

Turbalıklar veya Turba, geçmişten günümüze kadar birçok bilim insanı tarafından farklı şekillerde tanımlanmış olmasına karşın, yaygın olarak az veya çok miktarda suya doymuş ortamlarda çürümenin veya diğer deyişle ayrışmanın yeteri miktarda meydana gelememesi sebebiyle biriken bitki ve hayvan bileşenleri olarak tanımlanmaktadır.

Gümümüzde dünya karasal alanların % 3’ü yani yaklaşık 4 milyon km²’si  (turba kalınlığı ˃ 30 cm) turbalıklardan meydan gelmektedir. Buna karşılık, turba kalınlığı 30 cm’nin altında olan alanların büyüklüğü ise 5-10 milyon km² civarındadır. Turbalıklar önemli ekosistemler olup dünyada mevcut karbon rezervinin 1/3’ü ve küresel anlamda dünya su kaynaklarının %10’nu bu ekosistem içerisinde bulunmaktadır.

Turbalıklar doğa ve kültür tarihi bakımından arşiv özelliği gösteren önemli alanlardır. Başta çevresinde yetişen bitki türlerine ait polen yapılarını bataklık yapısı içerisinde bozulmadan yüzlerce hatta binlerce yıl saklayabilmekte ve geçmişten günümüze kadar geçen süreçte bulunduğu bölgenin bitki örtüsü (vejetasyonu) hakkında bizlere (Paleobatanik çalışmalarda) ışık tutmaktadır. Yine benzer şekilde turbalıklar çevresinde geçmişten günümüze yerleşim yerlerinin varlığından dolayı, bu alanlara düşen her türlü eşya ve benzeri şeyler bozulmadan saklandığı için bölge insanının yüzlerce hatta binlerce yıllık alışkanlıklarını göz önüne sermektedir. Bunun en tipik örneği 1950 yılında Danimarka’da Silkeborg şehrinde bulunan bir turbalıkta yaklaşık 2350 yıllık olduğu belirlenen ve 40 yaşlarında 161 cm boyunda “TOLLUND ADAMI” olarak bilinen insan cesedini bulunmasıdır. Cesedin üzerinde bulunan ve o dönemde kullanılmış kıyafet ve aksesuarlar korunarak günümüze karar ulaşmıştır.

Dünya genelinde ülkelere göre turbalık alanların dağılımı dikkate alındığında Rusya, Kananda ve ABD ilk üç sırada yer almaktadır. Bu karşılık Türkiye, sahip olduğu coğrafik koşullar bakımından turba oluşumu ve turbalıklar açısından şanslı bir ülke olmayıp son sıralarda yer almaktadır. Ülkemizde 18 adet ana turbalık, 27 adet ise küçük turbalık ve bulunmakla birlikte 25 adet turba benzeri oluşuma rastlanmaktadır. Buna karşın 17 adet de yok edilmiş veya gömül olarak bulunun turbalık alan mevcuttur. Sayısal olarak bakıldığında fazla olmasına karşın kapladıkları alan oldukça sınırlıdır. Türkiye’deki turbalıkların alanı yakacak olarak veya çiçek toprağı olarak kullanma ve kurutma gibi nedenlerle giderek daralmakta ve yok olmaktadır.  Bu nedenle turbalık alanlarının miktarı 24.000 hektardan 3.000 hektara düştüğü tahmin edilmektedir.  Ülkemizde bulunan turbalıklardan 6 tanesi ise Karadeniz Bölgesinde; Trabzon,  Ağaçbaşı,  Barma,  Akboran ve Meryemana-Acısu yaylaları ile Artvin, Balıklı ormanı ve Taşlık yaylasında bulunmaktadır.

Artvin ilinde bulunan Turbalıklardan biri olan Taşlık Yaylası Turbalığı, Arhavi İlçesi sınırları içerisinde yer almakta olup deniz seviyesinde yaklaşık 1600 m yükseklikte olan bir yüksek dağ yamaç turbalığıdır. Rize ili Fındıklı ilçesi ile Artvin ili Arhavi ilçeleri arasındaki sınır bölgesine yakın bir alanda bulunmaktadır. Turbalık alan, Arhavi ilçesinin yaklaşık 30 km güneyinde, coğrafik olarak kuzeyde 41°13’56.96″ kuzey paralelleri ile 41°19’35.23″ doğu meridyenleri arasında ve güneyde 41°13′ 20.47″ kuzey paralelleri ile 41°19′ 56.57″ doğu meridyenleri arasında yer almaktadır. Turbalık, kuzey-güney yönünde uzanan dağ silsilesinin zirve kısmında, geçiş noktasında yer almakta olup doğu ve batı kesimlerinde derinlikleri yaklaşık 1000 ila 1200 metre arasında değişen derin vadiler yer almaktadır (Şekil 1B-C). Alana ulaşım Arhavi ilçesi Arılı Köyü üzerinden sağlanmakta olup Arhavi-Nopapen yayla yolu üzeninde Taşlık yaylasından 4-5 km sonra yayla yolunun sağ tarafında yer almaktadır.  Bataklık mevkii adıyla bilinen bu turbalık, yayla yolu tarafından kısmen ikiye bölmüş durumdadır (Şekil 1A).

Bulunduğu konum itibarı ile önemli bir biyoçeşitliliğe sahiptir. Öncelikle alanın florası (bitki çeşitliliği) dikkate alındığında, başta turbalık oluşumunda önemli bir yere sahip olan ve bataklık yosunu olarak bilinen Sphagnum sp. (Sphagnaceae) ve sadece turbalık alanlarda yaşayabilen ve böcek yiyen bitki olarak bilinen Drosera rotundifolia (Droceraceae) yer almaktadır. Bunların dışında otsu türler olarak, Lycopodium clavatum (Lycopodiaceae), Lycopodium alpinum (Lycopodiaceae) Eriophorum latifolium (Cyperaceae), Eriophorum variegatum (Cyperaceae), Carex sp. (Cyperaceae), Rhynchospora alba  (Cyperaceae), Juncus sp. (Juncaceae), Lythrum salicaria (Lythraceae) ve Iris pseudocorus (Irudaceae) bulunmaktadır. Ayrıca alan çevresinde pek çok ağaç ve çalı formları da yer almakta olup bunların başında Picea orientalis (Pinaceae), Abies nordmanniana (Pinaceae), Pinus sylvestris (Pinaceae), Rhododendron luteum (Ericaceae), Rhododendron caucasica (Ericaceae), Rhododendron ponticum (Ericaceae), Vaccinium arctostaphylos (Ericaceae) ve Quercus pontica (Fagaceae) gibi türler yayılış göstermektedir.

Artvin ili faunasını oluşturan türler, bunların sayıları ve türlerin nitelikleri bakımından çok önemli bir yere sahiptir. Özellikle Çoruh Vadisi ülkemizdeki kuş göç rotası üzerinde yer almakta olup her yıl ilkbahar ve sonbahar aylarında 200.000’den fazla kuş türü bu yolu kullanmaktadır. Taşlık Yaylası turbalığı da konumu gereği bu göç yolu üzerinde bulunmak ve göçmen kuşların uğrak noktalarından biri konumundadır. Kuş faunası bakımından değerlendirildiğinde gerek konargöçer gerekse de bölgede var olan kuş türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Bunların başında Kara Gerdanlı Dalgıç (Gavia arctica), Şahin (Buteu buteo), Arı Şahini (Pernis apivorus), Sakallı Akbaba (Gypaetus barbatus), Ala Doğan (Falco vespertinus), Halkalı Küçük Cılıbıt (Charadrius dubius), Orman Düdükçünü (Tringa glareola), Kara Ağaçkakan (Dryocopus martius), Atmaca (Accipiter nisus), arı kuşu (Merops apiaster), Alaca baykuş (Strix aluco), Kulaklı orman baykuşu (Asio otus), Guguk kuşu (Cuculus canorus), Karakarga (Corvus corone), Kestane kargası (Garrulus glandarius), İbibik (Upupa epops), Bıldırcın (Coturnix coturnix), Orman horozu (Tetrao tetrix), Sığırcık (Sturnus vulgaris), Kızılgerdan (Erithacus rubecula), Dağ kuyruksallayan (Motacilla flava) ve Karatavuk (Turdus merula) gibi türler bulunmaktadır. 

Sürüngen faunası dikkate alındığında turbalık alan çevresinde ve bölge genelinde Kafkas veya Hopa engereği (Vipera kaznakovi), su yılanı (Natrix tessellata),  yarı sucul yılan (Natrix natrix) gibi yılan türleri ile Kertenkele (Opisaurus apodus), Kör yılan (Anguis fragilis) bibi birçok kertenkele türü yayılış göstermektedir. Bunun yanı sıra iki yaşamlılar (Amphibiler) dikkate alındığında Küçük semender (Triturus vulgaris), benekli semender (Salamandra salamandra), Kafkas semenderi (Mertensiella caucasica, Siğilli kurbağa (Bufu bufo), Kafkas kurbağası (Paledytes caucasicus) ve Ağaç kurbağası (Hyla arborea) yayılış göstermektedir.      

Taşlık Yayla turbalığı çevresindeki memeli faunası dikkate alındığında ise Köstebek (Talpa Caucasica), Yarasa, (Nyctalus leisleri), Tavşan (Lepus europeus), Porsuk (Meles meles),Su samuru (Lutra lutra), Kirpi (Erinaceus concolor), Ağaç sansarı (Martes martes), Gelincik (Mustela nivalis), Sincap (Scirus vulgaris),Boz ayı (Ursus arctos), Domuz (Sus scrofa), Kurt (Canis lupus), Çakal (Canis aureus), Tilki (Vulpes vulpes), Geyik (Cervus elephus) veKaraca (Capreolus capreolus) gibi türler yayılış göstermektedir.

Turbalıklar, gerek büyük ölçekli gerekse de küçük ölçekli olsun, sahip olduğu özellikler, sağladığı geniş alandaki ürünler ve hizmetler bakımından insanlar için önemli bir değeri yapısında barındıran ekosistemlerdir. Turbalıklar küresel anlamda iklimin düzenlenmesinde başlıca sera gazlarının (karbondioksit, metan ve azot) ve atmosferik karbonu depolaması bakımından çok önemli bir role sahiptir. Aynı zamanda kendilerine has mezoiklim, evapotraspirasyon ve bununla bağımlı ısı ve nem koşullarındaki değişime göre de yerel iklimleri düzenleyebilmektedir. Ayrıca su depolama ve tutma işlevi sayesinde içme suyu üretimine ve tarım alanlarının sulanması bakımından yerel öneme sahip olmakla beraber, su kalitesi, taban suyu seviyesinin desteklenmesi ile bulunduğu alanlarda sel ve kuraklığı azaltması bakımından havza hidrolojisi bakımından da çok önemli bir role sahiptir. Bunların dışında turbalıklar dünyada ormancılık faaliyetlerinde kullanılması, enerji kaynağı olarak yerel veya bölgesel sosyo-ekonomik öneme sahip olması, hortikültürde bitki yetiştirme ortamı ve toprağı iyileştirici olarak kullanılması, yiyecek, yem, yapı malzemesi ve tıpta kullanılan birçok bitkiye ev sahipliği yapması, doğal biyoçeşitliliği katkı sağlaması, çevresel ve kültürel tarihe ilişkin bilgiler barındırması gibi göz ardı edilemeyecek kadar çok faydası bulunmaktadır.

Günümüzde dünya üzerinde var olan turbalıkların % 15-20’si yüksek oranda antropojenik etkiler (insan etkisi) sayesinde kaybedilmiş durumdadır. Türkiye’deki en nadir doğal yaşam alanlarından biri olan turbalıklar, uzun yıllardır devam eden, bilinçsiz müdahaleler (drenaj kanallarının açılarak su seviyelerinin düşürülmesi, kurutulması sonucu tarım alanları haline dönüştürülmesi, ya yakacak ya da çiçek endüstrisi için kesilip çıkartılması vb.) sonucu % 90 oranında yok olmuş durumdadır.Turbalık alanların korunması ve sürdürülebilirliğin sağlanması için dünya geleninde yapılan bazı uluslararası anlaşmalarla (Ramsar sözleşmesi, Biyolojik çeşitlilik sözleşmesi vb.) korunmaya çalışılmaktadır. Turbalıklar bakımından oldukça fakir olan ve geçmişten günümüze mevcut turbalık alanlarının %90’ına yakınını kaybetmiş ülkemiz için bu alanların korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlaması her geçen gün daha elzem hale gelmektedir. Kalınlıkları 3 m yi bulan turbalıklar ormanlık alanlarda ve orman sınırı üstünde yetişen bitki ve yaşayan hayvanların tarihi açısından da önemli tabiat varlıkları özelliğine sahiptir. Turbalıklarda bölgenin flora ve faunası hakkında önemli bilgiler verebilecek fosil kaynakları barındırmaktadır.

Yukarıda belli başlı önemli özelliklerini saydığımız turbalık alanların ve ülkemiz özelinde Artvin ili Arhavi ilçesi sınırları içerisinde yer alan, yüksek dağ yamaç turbalığı özelliğin ile önemli bir biyoçeşitliliğe (fauna ve flora) sahip Taşlık Yaylası Turbalık alanı üzerine olumsuz etkilere sahip yoğun antropojenik faaliyetler (yüksek otlatma baskısı, yol açma faaliyetleri, kaçak kesimler, piknik vb. faaliyetlere bağlı olarak kirlilik)  göze çarpmaktadır. Bu faaliyetlerin en düşük seviyeye çekilmesi veya ortadan kaldırılması, bölgeye özgü pek çok canlı türüne (fauna ve flora) ev sahipliği yapan turbalık alan ve çevresinin bu bağlamda sürdürülebilirliğinin sağlanması amacıyla gerekli çalışmaların başlatılarak bulunduğu alanın ve çevresinin koruma altına alınması büyük önem arz etmektedir.

Dr. İsa başköşe

Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi

Biyoloji Bölüm Öğretim Elemanı   

Şekil 1. Taşlık Yayla Turbalığı uydu fotoğrafı,), A) Koruma altına alınacak turbalık alan ve çevresi, B-C) Alanın coğrafik konumu (B-kuzey-güney yönü, C-doğu-batı yönü), ( turbalık alan sınırı, Rize-Artvin il sınırı

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir